Schmidt çekici tek başına beton sınıfı vermez; ama binada hangi kolonun daha zayıf olduğunu hızlıca gösterir ve karot noktalarını belirler.
Beton Test Çekici (Schmidt) Deneyi nedir?
Beton test çekici, yay kuvvetiyle beton yüzeyine çarpan bir kütlenin geri sıçrama miktarını (R değeri) ölçer. Sert ve yoğun bir yüzeyde geri sıçrama yüksek, gevşek veya boşluklu bir yüzeyde düşük olur.
Yöntemin sınırı açıkça bilinmelidir: R değeri betonun yalnızca yüzeye yakın birkaç santimetresini yansıtır ve karbonatlaşma, nem, agrega türü ile yüzey pürüzlülüğünden etkilenir. Bu nedenle Schmidt sonucu tek başına beton sınıfı beyanı için kullanılmaz; asıl gücü, çok sayıda noktayı hızlıca tarayarak yapı içindeki dayanım farklılıklarını haritalamaktır.
Nasıl uygulanır?
- Ölçüm yüzeyi taşlanarak düzeltilir; sıva, boya ve gevşek tabaka kaldırılır.
- Her ölçüm alanında birbirinden en az 25 mm uzaklıkta olacak şekilde 9-12 vuruş yapılır.
- Cihaz yüzeye dik tutulur; farklı açıda çalışıldığında düzeltme katsayısı uygulanır.
- Aşırı sapan değerler elenir, kalan okumaların medyanı alınır.
- Aynı yapıda alınan karot sonuçlarıyla korelasyon kurularak sonuç kalibre edilir.
- Elemanlara göre R haritası çıkarılır, zayıf bölgeler işaretlenir.
Neden önemli?
- Yüzlerce noktanın taranması, karot alınacak kritik noktaların isabetli seçilmesini sağlar.
- Kat kat yapılan tarama, betonun katlar arasında değişip değişmediğini ortaya koyar.
- Yapıya zarar vermeden çalışıldığı için kullanımdaki binalarda ilk adım olarak uygundur.
“Schmidt çekici pusuladır: yönü gösterir, mesafeyi karot ölçer.”
Tahribatsız beton testi nedir, hangi yöntemler var?
Tahribatsız muayene, betondan numune koparmadan yapının mevcut durumu hakkında veri toplamaktır. Amacı karotun yerini almak değil, karotun nereden alınacağını doğru seçmektir. Yapı laboratuvarında en sık kullanılan yöntemler şunlardır:
| Yöntem | Ölçtüğü | Tek başına yeterli mi? |
|---|---|---|
| Beton test çekici (Schmidt) | Yüzey sertliği — geri sıçrama sayısı | Hayır. Beton sınıfı beyan etmez; karotla ilişkilendirilir |
| Ferroscan / elektromanyetik tarama | Donatı yerleşimi, etriye aralığı, paspayı | Donatı için evet; dayanım için hayır |
| Sıyırma (paspayı açma) | Donatı çapı, türü, korozyon kaybı | Donatı verisi için kesin sonuç verir |
| Karot (tahribatlı — referans) | Gerçek basınç dayanımı | Dayanım için referans yöntemdir |
Mevzuat tahribatsız incelemeyi zorunlu tutuyor mu?
Evet. Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar, az katlı betonarme binalarda mevcut beton dayanımının belirlenmesi için önce tahribatsız tarama yapılmasını ister (md. 4.1.8):
- İnceleme katında toplam kolon sayısının en az %20'sinde ve toplam perde sayısının en az %20'sinde tahribatsız yöntem kullanılır.
- Bu sayı kolonlarda 12, perdelerde 6 adetten az olamaz. Kolon sayısı 12'den, perde sayısı 6'dan azsa mevcut elemanların tamamı taranır.
- En düşük değerlerin tespit edildiği kolon ve perdelerin yarısından beton numunesi alınır. Bu işlem kolonlar ve perdeler için ayrı ayrı yapılır.
Buradaki mantık kritiktir: tahribatsız tarama, binanın en zayıf noktalarını bulmak için kullanılır; karot ise o noktalardan alınır. Rastgele seçilen karot noktaları binanın gerçek durumunu olduğundan iyi gösterebilir.
Schmidt çekici tek başına beton sınıfı verir mi?
Vermez. Cihaz, betonun yalnızca yüzeyindeki sertliği ölçer. Yüzey sertliği ile basınç dayanımı arasındaki ilişki her beton için aynı değildir; agrega türü, çimento içeriği, yaş ve yüzey koşullarına göre değişir. Bu nedenle sonuç, aynı yapıdan alınan karot sonuçlarıyla ilişkilendirilerek anlam kazanır.
Sonucu etkileyen başlıca etkenler:
- Karbonatlaşma — yaşlı betonun yüzeyi sertleşir, cihaz gerçekte olduğundan yüksek okur. Eski binalarda en sık karşılaşılan sapma nedenidir.
- Yüzey nemi ve pürüzlülüğü — ıslak veya düzgün olmayan yüzey sonucu düşürür; ölçüm alanı taşlanarak hazırlanır.
- Cihaz açısı — düşey, yatay ve tavan yönlerindeki ölçümler için düzeltme uygulanır.
- Donatıya yakınlık ve boşluk — ölçüm noktaları donatı üstüne denk gelmeyecek şekilde seçilir; bunun için önce ferroscan taraması yapılır.
- Sıva ve kaplama — ölçüm doğrudan beton yüzeyinde yapılır; sıva üzerinden alınan okuma geçersizdir.
Öyleyse tahribatsız test ne işe yarar?
- Homojenlik haritası çıkarır — binanın hangi bölgesinde betonun daha zayıf olduğunu hızlıca gösterir.
- Karot noktalarını belirler — en düşük okuma veren elemanlar işaretlenir, numune oradan alınır.
- Karot sayısını mantıklı tutar — tarama olmadan ya gereğinden çok karot alınır ya da yanlış yerden alınır.
- Hızlıdır ve iz bırakmaz — kullanımdaki binalarda, oturanları tahliye etmeden geniş bir ön tarama yapılabilir.
Standart ve uygulama bilgileri
| Standart | TS EN 12504-2 |
| Hizmet grubu | Karot Alımı ve Tahribatsız Muayene |
| Uygulama yeri | Saha — tahribatsız |
| Süre | Aynı gün |
| Hizmet bölgesi | Kartal ve Kağıthane laboratuvarları — İstanbul Anadolu ve Avrupa Yakası |
Tahribatsız muayene hakkında sık sorulan sorular
Betondan numune koparmadan yapının durumu hakkında veri toplanmasıdır. Beton test çekici (Schmidt) ile yüzey sertliği, ferroscan ile donatı düzeni ölçülür. Amaç karotun yerini almak değil, karotun nereden alınacağını doğru seçmektir.
Hayır. Cihaz yüzey sertliğini ölçer; sonuç aynı yapıdan alınan karot sonuçlarıyla ilişkilendirilmeden dayanım beyanına dönüştürülemez.
Evet. Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar, az katlı betonarme binalarda inceleme katındaki kolonların en az %20'sinde (kolonlarda 12, perdelerde 6 adetten az olmamak üzere) tahribatsız yöntem kullanılmasını ve en düşük değer veren elemanların yarısından beton numunesi alınmasını öngörür.
Rastgele seçilen noktalar binanın durumunu olduğundan iyi gösterebilir. Mevzuat, numunenin en düşük değer veren elemanlardan alınmasını ister; bu da önce tarama yapılmasını gerektirir.
Karbonatlaşma nedeniyle beton yüzeyi zamanla sertleşir ve cihaz gerçekte olduğundan yüksek okuyabilir. Bu, yaşlı yapılarda en sık görülen sapma nedenidir ve değerlendirmede dikkate alınır.
Hayır. Ölçüm doğrudan beton yüzeyinde yapılır; sıva ve kaplama kaldırılıp yüzey taşlanarak hazırlanır. Sıva üzerinden alınan okuma geçersizdir.
Beton test çekici iz bırakmaz. Yalnızca ölçüm noktasında sıva/kaplama varsa küçük bir alan açılır ve işlem sonunda kapatılır.
Her ölçüm alanında standardın öngördüğü sayıda okuma yapılır ve aykırı değerler elenerek ortalama alınır. Eleman sayısı ise binanın sınıfına ve mevzuatın öngördüğü orana göre belirlenir.
Geçmez. Tahribatsız test, tespit sürecinin girdilerinden biridir. Riskli yapı raporunu düzenleme yetkisi Kentsel Dönüşüm Başkanlığı'nca lisanslandırılmış kuruluşlara aittir.
Saha ölçümü çoğu binada aynı gün tamamlanır. Ancak bağlayıcı sonuç, yalnızca laboratuvarca düzenlenen imzalı deney raporuyla doğar.
Dayanım tespiti gereken işlerde evet. Tarama zayıf bölgeleri bulur, karot ise gerçek dayanımı ölçer. İkisi birlikte hem daha doğru hem de gereksiz karottan kaçındığı için daha ekonomik sonuç verir.