Betonun içini görmeden delik açmak, kolonun donatısını kesmek demektir. Tarama önce yapılır, karot sonra.
Röntgen / Ferroscan ile Donatı Tarama nedir?
Ferroscan (donatı tarayıcı), elektromanyetik alan yöntemiyle beton içindeki çelik donatının konumunu, yaklaşık çapını ve beton yüzeyine olan mesafesini (paspayı) yapıya hiçbir zarar vermeden belirleyen cihazdır. Tarama sonucu, elemanın donatı haritası olarak raporlanır.
Yöntemin iki temel kullanımı vardır. Birincisi güvenlik: karot alınacak, delik açılacak veya kesim yapılacak her noktada önce tarama yapılır ki taşıyıcı donatı kesilmesin. İkincisi tespit: mevcut binanın gerçekten projedeki donatı düzenine sahip olup olmadığı ancak bu şekilde ortaya çıkar.
Nasıl uygulanır?
- Taranacak eleman yüzeyi temizlenir, tarama grid'i işaretlenir.
- Cihaz yüzey üzerinde iki doğrultuda gezdirilerek veri toplanır.
- Boyuna donatı ve etriye konumları ekranda haritalanır.
- Her donatı için paspayı ve tahmini çap kaydedilir.
- Etriye sıklığı ölçülerek proje/yönetmelik değerleriyle karşılaştırılır.
- Donatı haritası ve ölçüm tablosu rapora işlenir; karot noktaları bu harita üzerinden belirlenir.
Neden önemli?
- Kolon veya kirişte kesilen bir boyuna donatı, o elemanın kapasitesini kalıcı olarak düşürür.
- Etriye sıklığının yetersiz olması, deprem performans analizinde belirleyici bir bulgudur.
- Yetersiz paspayı, donatı korozyonunun temel nedenidir ve yapı ömrünü kısaltır.
“Donatı haritası çıkarılmadan alınan karot, riski ölçmez — risk üretir.”
"Röntgen" mi, ferroscan mı? Hangi yöntem neyi görür?
Sahada "kolonun röntgenini çektirmek" yaygın bir tabirdir, ancak betonarmede bu isimle anılan işlem çoğu zaman elektromanyetik taramadır. Gerçek radyografik muayene (film ile görüntüleme) bambaşka bir yöntemdir, ayrı izinlere ve saha güvenlik tedbirlerine tâbidir ve bina içinde nadiren uygulanır. Aradaki farkı bilmek, doğru hizmeti istemenizi sağlar:
| Yöntem | Ne gösterir | Sınırı |
|---|---|---|
| Ferroscan / elektromanyetik tarama Sektörde "röntgen" denilen işlem |
Donatı yerleşimi, etriye aralığı, paspayı kalınlığı, yaklaşık çap | Çap tahminîdir; sık donatıda üst kat donatısı alttakini gölgeler |
| Sıyırma (paspayı açma) | Donatı çapı, türü, kanca durumu ve korozyon kaybı — kesin veri | Sınırlı sayıda noktada yapılır; yüzeyde küçük tahribat bırakır |
| Radyografik muayene Gerçek röntgen |
Kesit içi görüntü | Ayrı izin ve güvenlik şeridi gerektirir; binada pratik değildir |
Doğru yaklaşım ikisini birleştirmektir: önce tüm elemanlar taranır, sonra seçilen noktalarda sıyırma ile doğrulama yapılır. Mevzuat da tam olarak bunu ister.
Mevzuat kaç elemanda tespit istiyor?
Riskli yapı tespitinde donatı tespitinin kapsamı serbest bırakılmamıştır. Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar, az katlı betonarme binalar için şunu öngörür (md. 4.1.5):
- Rölöve alınan her katta, toplam kolon sayısının en az %20'sinde ve toplam perde sayısının en az %20'sinde tespit yapılır.
- Bu sayı kolonlarda 6, perdelerde 2 adetten az olamaz. Toplam kolon sayısı 6'dan azsa mevcut kolonların tamamında tespit yapılır.
- Tespit yapılan eleman sayısının en az yarısında kabuk betonu sıyrılır.
- Sıyırma yapılmayan elemanlarda donatı düzeni tahribatsız yöntemlerle belirlenir — ferroscan taramasının mevzuattaki karşılığı budur.
Ayrıca sıyırma sırasında korozyon nedeniyle donatı çapında oluşan azalma ölçülür ve kat bazında ortalaması alınarak kapasite hesaplarına yansıtılır (md. 4.1.6). Yani tarama yalnızca "demir var mı" sorusunu değil, kalan kesitin ne kadar olduğunu da besler.
Kolon demir tespiti hangi durumlarda istenir?
- Karot öncesi — numune noktasının donatıya denk gelmemesi için. Kesilen bir boyuna donatı, elemanın kapasitesini kalıcı olarak düşürür.
- Riskli yapı tespiti ve performans analizi — donatı oranı ve etriye sıklığı, hesabın doğrudan girdisidir.
- Güçlendirme projesi — mevcut donatı bilinmeden manto veya ilave eleman tasarlanamaz.
- Tadilat, delme ve karot geçişleri — duvar kaldırma, tesisat şaftı ya da klima deliği öncesi donatı haritası çıkarılır.
- Proje-uygulama karşılaştırması — sahadaki donatının projeye uygun döşenip döşenmediğinin kontrolü.
Tarama neyi ölçemez?
Dürüst bir laboratuvar, yöntemin sınırını da söyler. Elektromanyetik tarama:
- Donatının çeliğin sınıfını (B420C, B500C gibi) söylemez — bunun için çekme deneyi gerekir.
- Beton dayanımını vermez — bunun için tahribatsız tarama ve karot gerekir.
- Çok sık donatıda ya da derin katmanlarda çözünürlük kaybeder; kritik noktalar sıyırma ile doğrulanır.
- Yüzeyde metal kaplama, çelik hasır ya da eski onarım varsa yanıltıcı sinyal verebilir; bu durum raporda belirtilir.
Standart ve uygulama bilgileri
| Standart | Tahribatsız muayene — elektromanyetik tarama |
| Hizmet grubu | Karot Alımı ve Tahribatsız Muayene |
| Uygulama yeri | Saha |
| Süre | Aynı gün |
| Hizmet bölgesi | Kartal ve Kağıthane laboratuvarları — İstanbul Anadolu ve Avrupa Yakası |
Donatı tarama hakkında sık sorulan sorular
Sahada "röntgen" denilen işlem betonarmede genellikle elektromanyetik taramadır (ferroscan). Gerçek radyografik muayene ayrı bir yöntemdir, ayrı izin ve güvenlik tedbirleri gerektirir ve bina içinde nadiren uygulanır.
Elektromanyetik tarama tamamen tahribatsızdır; yüzeyde iz bırakmaz. Doğrulama için yapılan sıyırma işleminde ise sınırlı sayıda noktada paspayı açılır ve işlem sonunda uygun tamir harcı ile kapatılır.
Hayır, çap tahminîdir. Kesin çap, tür ve korozyon kaybı ancak kabuk betonu sıyrılarak ölçülür. Mevzuat da bu nedenle tespit yapılan elemanların en az yarısında sıyırma ister.
Az katlı betonarme binalarda Esaslar, her katta kolonların en az %20'sinde ve perdelerin en az %20'sinde, kolonlarda 6 ve perdelerde 2 adetten az olmamak üzere tespit yapılmasını öngörür. Orta ve yüksek katlı binalarda kurallar farklıdır.
Yapılabilir; ancak sıva kalınlığı paspayı ölçümüne eklenir. Doğru sonuç için sıva kalınlığının bilinmesi veya sınırlı bir noktada açılması gerekir.
Saha çalışması çoğu binada aynı gün tamamlanır. Donatı haritası ve raporlama süresi eleman sayısına bağlıdır; kapsamı belirledikten sonra yazılı olarak bildiririz.
Teknik olarak şarttır. Donatı haritası çıkarılmadan alınan karot, taşıyıcı donatıyı kesme riski taşır. Uygulamamızda karot noktaları taramadan sonra işaretlenir.
Etriye sıklığı, kolonun deprem sırasındaki sünekliğini belirler. Sarılma bölgesinde yetersiz etriye, performans değerlendirmesinde belirleyici bir olumsuz bulgudur.
Yetersiz paspayı, donatı korozyonunun başlıca nedenidir. Korozyon donatı kesitini azaltır; bu azalma ölçülerek kapasite hesabına yansıtılır.
Geçmez. Tarama, riskli yapı tespitinin girdilerinden biridir. Riskli yapı raporunu düzenleme yetkisi Kentsel Dönüşüm Başkanlığı'nca lisanslandırılmış kuruluşlara aittir.
Kartal ve Kağıthane laboratuvarlarımızdan İstanbul'un Anadolu ve Avrupa yakasındaki ilçelere ekip görevlendiriyoruz.