Kazı hacmi basit bir çarpımdır: en × boy × derinlik. Ancak taşınacak hacim bundan fazladır — zemin yerinden çıkarıldığında gevşer ve hacmi büyür. Buna kabarma (şişme) denir.
Taşınacak hacim = yerinde kazı hacmi × (1 + kabarma oranı)
Kabarma oranı zemin cinsine göre değişir: kum-çakılda %10-15, killi zeminde %20-30, kayada %40-50 aralığı yaygındır. Kamyon sefer sayısı, yerinde hacim üzerinden değil, kabarmış hacim üzerinden hesaplanmalıdır — aksi hâlde sefer sayısı eksik çıkar.
| Zemin | Yaklaşık kabarma |
|---|---|
| Kum, çakıl | %10 – %15 |
| Killi zemin | %20 – %30 |
| Sert kil, yumuşak kaya | %30 – %40 |
| Kaya (patlatmalı) | %40 – %50 |
Değerler yaygın uygulama aralıklarıdır; kesin oran zeminin cinsine, su içeriğine ve kazı yöntemine göre değişir.
Kamyon kapasitesi hem hacim (m³) hem tonaj (ton) ile sınırlıdır. Ağır zeminlerde kasa dolmadan tonaj sınırına ulaşılır; bu durumda sefer sayısını belirleyen hacim değil ağırlıktır. Yaklaşık birim ağırlıklar: kum-çakıl 1,6-1,9 t/m³, killi zemin 1,7-2,0 t/m³.
Derin kazılarda şev açısı, iksa (destekleme) ve komşu yapıların temel kotu, zemin etüdüne dayanılarak projelendirilir. Hafriyat, doğrudan can güvenliğini ilgilendiren bir iştir; buradaki hesap yalnızca miktar planlaması içindir.
Kazı alanı derinlikle çarpılır: en × boy × derinlik. Taşınacak hacim için bu değere kabarma payı eklenir.
Zeminin kazıldıktan sonra gevşeyerek hacminin büyümesidir. Kumda %10-15, kilde %20-30, kayada %40-50 aralığındadır.
Kabarmış hacim, kamyonun kasa hacmine bölünür. Ağır zeminlerde tonaj sınırı da kontrol edilmelidir.
Kapsamı birlikte belirleyelim — aynı gün içinde geri dönüş.